Historisch Rijnsburg

Rijnsburg is oorspronkelijk gebouwd als een langgerekt dorp langs de Vliet. Dit wordt ‘lintbebouwing’ genoemd. Het einde van het ‘lint’ in noordoostelijke richting kreeg de naam Moleneind, genoemd naar de inmiddels verdwenen Korenmolen De Vlinder die stond langs deze toenmalige uitvalsroute naar Oegstgeest en Warmond.

Langs het Moleneind bevonden zich voornamelijk agrarische bedrijven. Het woonhuis op deze locatie, Moleneind 35-36-37, is een voormalige 17^e-eeuwse boerderij met opkamer, kelder en schuur. Het pand is meer dan drie eeuwen oud en heeft dus een respectabele geschiedenis achter de rug als landbouwbedrijf en woonhuis. De boerderij zal een gemengd bedrijf geweest zijn.                     

De boerderij bestaat uit een woonhuis met aan de achterzijde een schuin aangebouwde schuur. Hiermee valt zij onder het type krukhuizen. De boerderij bestaat uit één bouwlaag, voorzien van een zadeldak.

Het woonhuisgedeelte is langs de Vliet gesitueerd. De schuur achter het woonhuis is vroeger langer geweest, zoals te zien is op het kadastraal minuutplan uit 1818, de oudste kadastrale kaart waarop de boerderij is aangegeven. Ook stonden er vroeger nog enkele bijgebouwen op het toen grotere erf. Deze zijn alle verdwenen op een na, een uit kalkzandsteen met rode bakstenen lagen uitgevoerde losstaande schuur die nu nog achter het woonhuis staat.

U staat hier op de plek aan het Moleneind waar aan de andere kant van de Vliet (van hieruit gezien links van de brug) in de 17^e en 18^e eeuw het huis gestaan heeft waar de Collegianten hun diensten hielden. ¹⁾

De Collegianten vormden een vrijzinnige geloofsgemeenschap binnen de protestantse kerk die pleitte voor een tolerant, universeel soort christendom met als centrale boodschap: Het ware geloof sluit geen enkele gelovige buiten, van welke richting dan ook.

Hun oprichter was de gewezen remonstrantse ouderling Gijsbert van der Kodde uit Warmond. Hij nam dit initiatief samen met zijn broers Jan en Adriaan uit onvrede met de in hun ogen te dogmatische ideologie binnen de toen bestaande protestantse kerkgemeenschappen. De directe aanleiding vormde het groeiend tekort aan remonstrantse dominees na het besluit van de Synode van Dordrecht (1618-1619) om deze uit hun ambt te zetten.

Wars van dogma’s en theologie lag bij de Collegianten de nadruk op de beleving, op het directe contact met God. De basis van hun geloof was de boodschap van Jezus, waarin naastenliefde, tolerantie en verdraagzaamheid centraal staan. Let wel, de Collegianten vormden geen kerkgemeenschap, maar een gemeenschap van gelovigen met leden uit verlicht-christelijke kringen van doopsgezinden en remonstranten. In hun maandelijkse bijeenkomsten, de colleges, kon iedereen, dus ook vrouwen, vrij spreken en was het avondmaal voor iedereen opengesteld.

Populair bij hen was de volwassenendoop door onderdompeling, aanvankelijk in een leerlooierskuip, maar in Rijnsburg in het water van de Vliet. Zie de gravure hierboven, waarbij moet worden opgemerkt dat de doop niet plaats vond in de Vliet zelf, maar in een speciaal voor dat doel gegraven zijsloot.

Kringen vormden zich in diverse steden, maar de Rijnsburgse kring nam wel een centrale positie in. Hier werden bijvoorbeeld ook de jaarlijkse vergaderingen gehouden. Beroemde Rijnsburgse Collegianten waren onder anderen Coenraad van Beuningen, diplomaat en burgemeester van Amsterdam en Jarig Jelles, koopman en lid van de vriendenkring rond de filosoof Spinoza. Ook Spinoza zelf had vermoedelijk contact met de Rijnsburgse Collegianten toen hij in Rijnsburg woonde. Lees hier meer over Spinoza.

In de 18de eeuw kwijnden de kringen weg. De bijeenkomsten in Rijnsburg stopten in 1787. Als een van de laatste sloot het Amsterdamse college in 1791.

Meer informatie over de Collegianten is te vinden op Wikipedia, onder de zoekterm ‘Collegianten’.

¹⁾  Het afgebeelde huis is eigenlijk het tweede huis waar de Collegianten bijeenkwamen. In de eerste jaren na hun oprichting maakten zij gebruik van een kleiner gebouw aan deze kant van de Vliet, iets meer richting waar eens Korenmolen de Vlinder stond. Wegens groei van de gemeenschap zijn zij verhuisd naar het nieuwe, grotere gebouw dat afgebeeld staat op de prent hierboven. Dit gebouw is in de loop der jaren verdwenen.

De Kwakelsteeg is vernoemd naar het type brug dat in vroeger jaren de twee oevers van de Vliet verbond op deze locatie waar nu de Kwakelsteeg overgaat in de Collegiantenstraat. Dit was toen een zogenaamde kwakelbrug.

In Wikipedia lezen we: ‘Een kwakel, ook wel kwaak, kwakeltje of kwakelbrug genoemd, is een hoge smalle voetgangersbrug, met een vlak middengedeelte en aan weerszijden schuine plankieren met gespijkerde dwarslatten. Langs de schuine planken en het platte dek zijn houten leuningen aangebracht.’

Ook staat er dat er al sinds de 14^e eeuw voorschriften bestonden voor de vereiste minimumhoogte van de brug om een vrije doorgang voor de scheepvaart te behouden.

De huidige brug is van steen en de schuine plankieren zijn vervangen door trapjes, maar de vorm is nog duidelijk herkenbaar als die van een kwakel.

De verbinding tussen de twee oevers op deze locatie is al oud. Op de oudst bekende kaart van Rijnland uit 1610 (door Floris Balthazar) staat op deze plek al iets van een bruggetje aangegeven.

Links op de prent hierboven is vanuit de richting van het dorpscentrum het Moleneind te zien, toen de doorgaande weg naar Oegstgeest en Warmond. De toegang tot de Kwakelsteeg is aan de andere kant van de Vliet, rechts achter de twee wandelaars. Het Grote Huys moet zich bevonden hebben ergens rechtsachter de grote boom.